Udzielenie zamówienia z pominięciem procedury określonej w ustawie Prawo zamówień publicznych (Pzp) stanowi jedno z najpoważniejszych naruszeń dyscypliny finansów publicznych z zakresu zamówień publicznych. Jednocześnie w 2025 roku to właśnie naruszenia popełniane w obszarze zamówień publicznych stanowiły najliczniejszą kategorię czynów, za które przypisywana była odpowiedzialność z tytułu naruszenia dyscypliny finansów publicznych.
Czy zawsze kierownik jednostki poniesie odpowiedzialność z tego tytułu? Jakie kary mogą zostać na niego nałożone?
Tryb dochodzenia odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych
Postępowanie w sprawie o naruszenie dyscypliny finansów publicznych wszczynane jest przez rzecznika dyscypliny najczęściej w wyniku otrzymania zawiadomienia. W pierwszej instancji sprawę rozpoznaje komisja orzekająca, a w drugiej instancji Główna Komisja Orzekająca. Na orzeczenia i postanowienia Głównej Komisji Orzekającej kończące postępowanie stronom przysługuje skarga do sądu administracyjnego.
Jaka odpowiedzialność grozi za naruszenie dyscypliny finansów publicznych?
W przypadku naruszenia dyscypliny finansów publicznych na kierownika jednostki (a także inne osoby określone w ustawie) mogą zostać nałożone kara upomnienia, kara nagany, kara pieniężna oraz zakaz pełnienia funkcji związanych z dysponowaniem środkami publicznymi.
W 2025 roku rozkład kar przedstawiał się następująco:
- karą upomnienia ukarano 278 osób (66 % ukaranych),
- karą nagany ukarano 59 osób (14 % ukaranych),
- karą pieniężną ukarano 86 osób (20 % ukaranych),
- karą zakazu pełnienia funkcji związanych z dysponowaniem środkami publicznymi ukarano 1 osobę.
Oznacza to, że najczęściej nakładana jest kara upomnienia, natomiast zakaz pełnienia funkcji związanych z dysponowaniem środkami publicznymi nakładany jest skrajnie rzadko.
Czy można uniknąć odpowiedzialności z tytułu udzielenia zamówienia z pominięciem Pzp?
Po wszczęciu postępowania w sprawie o naruszenie dyscypliny finansów publicznych kierownik jednostki, w zależności od okoliczności danej sprawy, może dążyć do:
- umorzenia postępowania,
- uniewinnienia,
- odstąpienia od wymierzenia kary lub nałożenia kary jak najłagodniejszej.
Umorzenie postępowania
Do umorzenia postępowania można dążyć przede wszystkim powołując się na przedawnienie karalności lub dowodząc, że stopień szkodliwości czynu jest dla finansów publicznych znikomy.
Uniewinnienie
Kierownik jednostki może domagać się uniewinnienia w przypadku, gdy zarzucanego czynu nie popełniono bądź w zarzucanym czynie brak jest znamion naruszenia dyscypliny finansów publicznych. W tym zakresie można dowodzić przede wszystkim, że brak zastosowania procedury przewidzianej Pzp był uzasadniony wyłączeniem stosowania ustawy.
Odstąpienie od wymierzenia kary lub nałożenie kary łagodniejszego rodzaju
W przypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie komisja orzekająca może wymierzyć karę łagodniejszego rodzaju, a nawet odstąpić od jej wymierzenia. Przy czym bierze się pod uwagę rodzaj i okoliczności naruszenia dyscypliny finansów publicznych lub właściwości i warunki osobiste sprawcy tego naruszenia.
Kierownik jednostki, biorąc udział w postępowaniu w sprawie o naruszenie dyscypliny finansów publicznych może zatem wskazywać okoliczności mające na celu odstąpienie od wymierzenia kary lub jej złagodzenie. Takimi okolicznościami mogą być przykładowo:
- brak wcześniejszej karalności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych,
- brak umyślności popełnienia czynu,
- realizacja zamówienia z zastosowaniem mechanizmów konkurencyjnych, po cenach rynkowych,
- szczególna współpraca z rzecznikiem dyscypliny w wyjaśnianiu sprawy,
- wyróżnianie się przed popełnieniem naruszenia dyscypliny finansów publicznych wzorowym spełnianiem obowiązków zawodowych, szczególne zaangażowanie w działalność jednostki,
- brak zastrzeżeń co do prawidłowości wielu innych przeprowadzonych postępowań o udzielenie zamówienia,
- podjęcie działań naprawczych jeszcze przed wszczęciem postępowania w sprawie o naruszenie dyscypliny finansów publicznych, przede wszystkim – rozpoczęcie udzielania zamówień zgodnie z Pzp,
- zobowiązanie się do niedopuszczenia do ziszczenia się podobnych sytuacji w przyszłości.
Ponadto, w przypadku gdy w związku z naruszeniem dyscypliny finansów publicznych nastąpiło uszczuplenie środków publicznych w znacznej wysokości, komisja może odstąpić od wymierzenia kary, jeżeli przed wydaniem orzeczenia środki wyrównujące to uszczuplenie zostały w całości wpłacone lub zwrócone na rzecz właściwego podmiotu.
Wnioski
Udzielenie zamówienia z pominięciem procedury Pzp nie zawsze musi się przełożyć na zastosowanie dotkliwej kary dla kierownika jednostki. Kierownik jednostki, wobec którego wszczęto postępowanie w tym przedmiocie, dysponuje realnymi instrumentami obrony. Kluczowe znaczenie mają tu okoliczności faktyczne sprawy oraz sposób poprowadzenia postępowania przed komisją.
Źródło: Sprawozdanie z działalności Głównej Komisji Orzekającej w Sprawach o Naruszenie Dyscypliny Finansów Publicznych oraz zbiorcze sprawozdanie z działalności komisji orzekających pierwszej instancji w 2025 roku (https://dane.gov.pl/pl)
